In de vorige column heb ik het gehad over Besaleël. Hij was een ambachtsman, iemand die kon ontwerpen en was handig met metaal, edelstenen en houtsnijwerk, en daarbovenop had hij nog meer kwaliteiten. Hij was een absoluut multitalent. Er zijn twee zinnen die hem omschrijven, die interessant zijn voor een kleine Hebreeuwse woordstudie, een Griekse woordstudie volgt later. Er zijn meerdere Hebreeuwse woorden die de vakkundigheid en persoonlijkheid van Besaleël zouden kunnen omschrijven, maar de bijbel gebruikt er specifiek drie die vaker in de bijbel gebruikt worden. De nieuwe bijbelvertaling begint het vers over Besaleël met dat God tot Mozes zegt: Ik heb hem uitzonderlijke talenten geschonken.
De vertaling van het NBG van 1951 gaat als volgt:
‘Ik heb …, hem vervuld met Gods Geest, met wijsheid (chogmah of chagam), inzicht (teboena) en kennis (teboena), en dat voor allerlei werk, om ontwerpen te bedenken.’Exodus 31:3)
Mozes zegt tegen de Israëlieten exact hetzelfde:
‘De Here heeft Besaleël …, vervuld met Gods Geest, met wijsheid (chogmah of chagam), inzicht (teboena) en kennis (da’at), en dat voor allerlei werk.’ (Exodus 35:31)
Hebreeuws
In het Hebreeuws heeft een woord vaak meerdere betekenissen en wordt de inhoud van het woord bepaald door hoe het doorgaans gebruikt wordt en de context van de tekst. Maar er kunnen ook meerdere Hebreeuwse woorden voor een Nederlandstalig woord gebruikt worden. Dat maakt het er niet simpeler op, maar is wel interessant.
Wijsheid
Chogmah of chagam waar wij het Jiddische woord chogme of goochem -slim- van hebben, wordt gebruikt om Besaleël te omschrijven. Het heeft een iets bredere betekenis dan wijsheid alleen, en betekent naast wijsheid, vakmanschap en slim.
Inzicht
Teboena (of toboena) wordt gebruikt voor intelligentie, reden, vakmanschap, begrip, wijsheid, (met) beleid, inzicht. Het komt dicht bij de betekenis van een helikopterview hebben, een kwaliteit die zo kenmerkend is voor hoogbegaafdheid. In het hedendaagse Hebreeuws wordt het woord gebruikt voor wetenschap.
Kennis
Da’at is een woord met een brede betekenis. In relatie tot het onderwerp wat we behandelen heeft het de betekenis van kennis, en iets wat lijkt op geslepenheid, berekenend, gewiekst en begrip. In Jesaja 40:14 wordt het in de Nieuwe Bijbel Vertaling vertaald met wijsheid (van God zelf). Een verklaring omschrijft het als creatieve vaardigheid (van God). In Numeri 24:16 gaat het over profetische kennis en in de wijsheidsliteratuur (Job, psalmen, Spreuken, Prediker, Hooglied) heeft het vaak de betekenis van inzicht, scherpzinnigheid, doorzicht, begrip, snappen, wijsheid.
Multitalent
Het is interessant om te zien dat er drie verschillende woorden, die inhoudelijk vrijwel overeenkomen, gebruikt worden om Besaleël te omschrijven. In het Hebreeuws wordt bij een herhaling van een woord in een zin de nadruk daarop gelegd, zoals wij een woord onderstrepen waarbij we aangeven: dit is belangrijk, essentieel, of heel erg waar. Bij Besaleël wordt door drie keer een vergelijkbaar woord te gebruiken eigenlijk een dubbele streep onder de omschrijving van hem gezet en door verschillende woorden te gebruiken aangegeven dat het een zeer veelzijdige omschrijving is voor hem als persoon. De beste man moet een bijzonder (hoog)begaafd multitalent zijn geweest.
In Spreuken 18:15 staat: ‘Het hart van de verstandige (Biyn) verwerft kennis (da’at) het oor der wijzen (chogmah of chagam) zoekt kennis (da’at)’. In de Nieuwe vertaling staat: ‘Een verstandig mens verwerft kennis, een wijze is gespitst op inzicht.’
Biyn, betekent begrijpen, slim zijn, onderscheiden, intelligent zijn, kennen, denken, ontwaren, waarnemen, inzicht en heeft nog wat betekenissen.
In 2 Kronieken 1: 9,10 bid Salomo: ‘Laat nu, HEER, mijn God, uw belofte aan mijn vader David bewaarheid worden. U hebt mij aangesteld als koning over een volk dat zo talrijk is als het stof van de aarde, schenk mij daarom wijsheid (chagam) en inzicht (madda) zodat ik dit volk kan leiden. Want hoe zou ik anders dit grote volk van u kunnen besturen?’
Praktische kennis
Madda heeft de betekenis van kennis, overdenken, intelligentie, bewustzijn, wetenschap, inzicht. Rabbi Julian Sinclair schrijft op de website The Jewish Chronicle het volgende. Bij zijn kroning vraagt koning Salomo aan God om wijsheid en madda om dit volk te leiden. God prijst hem er voor dat hij niet om rijkdom en eer vraagt, maar om ‘wijsheid en madda om Mijn volk te leiden’. Uit deze verzen lijkt het erop dat madda een soort praktische kennis betekent. Je hebt wijsheid plus madda nodig om te kunnen leiden/besturen.
Kennen
Tot slot wil ik nog ingaan op een Hebreeuws woord dat op ons allen van toepassing is. In Deuteronomium 29 staat een toespraak van Mozes opgetekend. Dan zegt hij op een gegeven moment in vers 2 en 3 het volgende: ‘U was getuige van zijn grootse daden en tekenen en wonderen, 3 maar pas vandaag heeft de HEER u werkelijk inzicht (Lev ladaat) gegeven, u de ogen en oren geopend.’
Lev ladaat betekent letterlijk met het hart zien of kennen. Ladaat komt van van jada dat dus kennen of zien/inzicht betekent, maar ook begrip, expertise en een bepaalde knowhow. Jada wordt gebruikt voor een handeling waarbij de wil betrokken is wat betekent dat onwetendheid schuldig maakt. Kennis is het erkennen van Gods handelen (Deut. 11:20), erkennen dat JHWH God is (Deut. 4:39) en het eren van zijn naam en zijn wil doen (1 Sam. 2:12 Jes. 1:3, etc.). Het kennen van God is hetzelfde als de vreze des Here (Hos. 4:6). Jada slaat niet direct op intellect. Het heeft de betekenis van iets of iemand kennen vanuit je hart. Dat is waar Mozes op wees. Hij wijst het gelovige volk erop dat ze Gods werken hebben gezien, dat Hij voor hen gezorgd heeft toen ze in de woestijn waren en ze niets tekort kwamen, en dat God tot nu toe de vijanden voor hen heeft verdreven. Dat moet hen (en ook ons) zekerheid voor de toekomst geven.
Nico Catsburg schreef voor Choochem een serie columns over hoogbegaafdheid in de Bijbel. Dit is deel 5.
