Toolbox voor het remediëren van executieve functies voor jongeren in het voortgezet onderwijs.
Titel: Actief Executief. Toolbox voor het remediëren van executieve functies voor jongeren in het voortgezet onderwijs.
Auteur: W.M. Kramer-Tinnemeier
Uitgeverij: Novilo
Jaar: 2018
ISBN: 978 90 819167 5 2
Samenvatting
Executieve functies worden vaak gezien als essentiële vaardigheden die (jonge) mensen moeten beheersen – een term die haast als een toverformule wordt gebruikt in het onderwijs en de ontwikkeling van jongeren. Deze functies zijn niet alleen bepalend voor schoolprestaties, maar hebben ook een grote impact op het dagelijks functioneren buiten de schoolmuren. Vanuit haar uitgebreide praktijkervaring heeft Maureen Kramer-Tinnemeier een innovatieve toolbox ontwikkeld, bestaande uit doelgerichte spellen die jongeren direct confronteren met hun eigen verbeterpunten in hun functioneren, zowel op school als thuis. Door deze spellen te combineren met een oplossingsgerichte coaching methodiek, bereikt ze op een speelse, ontspannen manier aantoonbare verbeteringen in de vaardigheden van jongeren.
Het boek
Dit handzame naslagwerk van 221 pagina’s is opgedeeld in twee hoofddelen: de Handleiding Actief Executief en de Actief Executief Spelhandleiding. Het eerste deel omvat zes hoofdstukken waarin wordt toegelicht hoe spelvormen kunnen bijdragen aan de ontwikkeling van executieve functies, en hoe hierop gereflecteerd kan worden tijdens bijvoorbeeld coachingssessies. Het tweede deel bestaat uit dertien sub-secties, of veertien wanneer men de inleiding meetelt. Het werk wordt gecomplementeerd door zes bijlagen met gedetailleerde uitwerkingen van diverse opdrachten.
In het eerste deel, dat fungeert als theoretisch fundament, introduceert Maureen Kramer-Tinnemeier het concept van executieve functies en de rol van hersenontwikkeling hierin. Ze definieert executieve functies als een ‘verzamelnaam voor *alle* cognitieve processen die nodig zijn voor het beheer en de aansturing van het brein, en bijbehorende hulpmiddelen om een doel te kunnen bereiken’ (p.15). In navolging van Dawson and Guare beschrijft zij elf kernfuncties: reactie-inhibitie, werkgeheugen, emotieregulatie, volgehouden aandacht, flexibiliteit, metacognitie, taakinitiatie, planning, organisatie, timemanagement, en doelgericht doorzettingsvermogen. Deze functies zijn essentieel bij taakuitvoering. Het werkgeheugen bijvoorbeeld speelt een cruciale rol bij het *onthouden* van opdrachten en de benodigdheden voor uitvoering; een onvoldoende ontwikkeld werkgeheugen resulteert in herhaaldelijke vraag naar uitleg, het vergeten van onderdelen, en de noodzaak tot voortdurende aansporing. Voor elke executieve functie wordt een algemene beschrijving gegeven, samen met de manifestatie van verminderde ontwikkeling in zowel de thuis- als schoolomgeving (pp 22-25). Bij hoogbegaafde kinderen, evenals bij kinderen met ADHD en ASS, blijkt de ontwikkeling van deze executieve vaardigheden vaak pas op gang te komen wanneer de noodzaak zich aandient.
De psychomotorische therapie vormt een brug tussen emotie, cognitie en motoriek. Deze elementen komen samen in spelvormen, waardoor gedrag inzichtelijk wordt. Door taken op te delen in kleinere componenten vanuit timemanagement- en planningsperspectief, ontstaat de mogelijkheid om via een onderwijsleergesprek verschillende scenario’s te verkennen. Dit helpt jongeren bij het doorgronden van mogelijke situaties en keuzes, zoals de afweging tussen eerst televisiekijken of huiswerk maken, waarbij de consequenties van elke keuze helder worden.
Het tweede deel van het boek presenteert voor elk van de elf executieve functies minimaal twee praktische spellen en opdrachten ter versterking van deze vaardigheden. De opdrachten zijn voorzien van heldere symbolen die diverse aspecten aangeven: het beoogde leerdoel, eventuele uitleg of directe instructies, specifieke aandachtspunten, de te ontwikkelen executieve functie, benodigde materialen, gedetailleerde speluitleg, geschatte tijdsbesteding, en de geschiktheid voor individueel of klassikaal gebruik. Een bijzondere kracht van deze opdrachten ligt in hun brede toepasbaarheid binnen verschillende onderwijscontexten – of het nu gaat om natuurkunde of taalonderwijs, een activiteit zoals het maken van een presentatie is universeel inzetbaar. De instructies zijn dermate precies geformuleerd dat de afbakening heel duidelijk is, waardoor de focus op het trainen van de executieve functies gewaarborgd blijft. Deze gestructureerde aanpak dient niet alleen leerlingen die deze vaardigheden nog moeten ontwikkelen, maar blijkt ook waardevol voor leerlingen die baat hebben bij heldere instructies of hun executieve vaardigheden willen verfijnen.
Conclusie
Een veelvoorkomende zorg betreft de ontwikkeling van executieve functies bij (hoogbegaafde) kinderen, die ogenschijnlijk achter zou lopen. Hoewel dit vaak past binnen de asynchrone ontwikkeling die kenmerkend is voor deze kinderen, hebben ouders, coaches en onderwijsprofessionals regelmatig de behoefte om bepaalde vaardigheden gericht te ondersteunen. Dit boek biedt hiervoor een praktische leidraad met concrete oefeningen, overzichtelijk gerangschikt per vaardigheid. De kracht van de aangeboden spellen ligt in hun speelse karakter, waarbij het educatieve aspect natuurlijk verweven is zonder belerende ondertoon. In deze ‘in vivo’ benadering, zoals Kramer-Tinnemeier het noemt, worden vaardigheden op ontspannen wijze geoefend. Door na afloop via reflectieve gesprekken de leerervaringen te bespreken, worden de jongeren zich bewust van hun ontwikkeling. Dit toegankelijke en praktijkgerichte boek maakt een doelgerichte aanpak mogelijk voor iedereen die met jongeren werken en hun executieve vaardigheden wil helpen versterken/ ondersteunen.
C. Annemieke Romein
Gepromoveerd historica (2016); wetenschappelijk onderzoekster aan de UTwente op het snijvlak van digitale geesteswetenschappen/geschiedenis; ECHA-specialiste (WWU Münster, 2024).